علل مشكلات رفتاری كودكان

سیاری از والدین به دنبال این هستند تا علت و ریشه بدرفتاری فرزندشان را بیابند

خانم دکتر فریبا عربگل علل مشکلات رفتاری کودکان را به سه دسته تقسیم می کند:

سرشت و ژن: این عاملى است که قادر به تغییر دادن آن نیستیم؛ چیزى که کودك با آن متولد مى شود، مثل رنگ چشم و رنگ مو. بعضى از بچه ها پرتحرك، ناآرام، فضول، کنجکاو، پرحرف و… هستند، ولى بعضى از بچه ها آرام، منطقى و حرف شنو هستند . بعضى از بچه ها معاشرتى و اجتماعى، ولى بعضى دیگر خجالتى، گوشه گیر و کم حرف هستند. حتى گاه دریك خانواده، بچه ها گرچه در یك محیط بزرگ شده اند، با هم متفاوتند . در نظر بگیرید که شما کودکى شلوغ، نا آرام، پرتحرك و با رفتارهاى بدون فکر و ناگهانى دارید . او لحظه اى آرام و قرار ندارد، وول مى خورد، کارهاى خطرناك مى کند، به حرف شما توجهى ندارد، کارهایش را نیمه تمام رها مى کند و سراغ کار بعدى مى رود و شلخته و بى نظم است . این کودك ممکن است به بیمارى بیش فعالى / کم توجهى مبتلا باشد. در این مورد به درمان و مداخله ى روانپزشك نیاز است. رفتارهایى در این کودك هست که فقط با دارو بهتر مى شود و به روش تربیتى شما بستگى ندارد. ولى رفتارهایى نیز در این کودك دیده مى شود که در محیط نامناسب تشدید مى شود. مثلاً، این بچه ها مستعد یادگیرى رفتارهاى منفى و پرخاشگرانه اند . پس، اگر شما عصبانى و پرخاشگر باشید، او را تنبیه بدنى کنید، کتك بزنید و ناسزا بگویید، کودك شما هم پرخاشگر، مضطرب و افسرده خواهد شد. اگر شما دروغ بگویید، احتمال اینکه او نیز دروغگویى را یاد بگیرد، افزایش مى یابد . پس مى بینید که سرشت و محیط در تعامل با یکدیگرند. شما مى توانید کودك گوشه گیر خود را گوشه گیرتر و منزوى تر و یا او را کمى اجتماعى تر کنید؛ کودك وابسته ى خود را وابسته تر و یا او را کمى مستقل تر کنید و مى توانید کودك ترسو و مضطرب خود را ترسوتر و یا به او اعتماد به نفس ببخشید . پس بچه ها وقتى به دنیا مى آیند ویژگى هایى را با خود مى آورند و اگر در محیطى مناسب قرار گیرند، صفات ذاتى و سرشتى آنها اندکى تعدیل مى شود . اما در سرشت و ذات کودك تغییرات کلى نمى توان داد. شما نباید خود را به خاطر تغییراتى که نمى توانید انجام دهید سرزنش کنید، ولى براى تغییراتى که مى توانید انجام دهید باید خود را قوى تر و توانمندترکنید.

محیط خانواده: فرق است بین کودکى که در خانواده اى آرام و قانونمند زندگى مى کند، والدینش به او عشق مى ورزند، با توجه به نیازهاى او توانایى هایش را تقویت مى کنند، و از تنبیه فیزیکى و اذیت و آزار کلامى او مى پرهیزند با کودکى که در محیطى زندگى مى کند که استرس هاى ناگهانى و گوناگون، خانواده را دچار آشوب و بحران کرده است، والدین با هم جنگ و دعوا دارند، فرزند خود را کتك مى زنند، به نیازهاى او بى توجه هستند و … محیط خانواده مى تواند صفات سرشتى نامطلوب کودك را تعدیل یا تشدید کند . ما مى توانیم با تغییراتى که در روشها و الگوهاى تربیتى خود مى دهیم، باعث شویم تا رفتارهاى اجتماعى و مناسب کودك بیشتر شود یا رفتارهاى غیراجتماعى و منفى او کاهش یابد .

جامعه: حتماً براى تان اتفاق افتاده است که گاه نگران تأثیر منفى فیلم هاى جنایى و پلیسى تلویزیون بر کودك خود باشید یا از اینکه کودك شما با شخصیتهاى خشن کارتونى و رایانه اى همانندسازى مى کند و از دوست ناباب خود الگو برمى دارد، واهمه دارید. در نتیجه، تصمیم مى گیرید او را از تمام این ارتباطات منع کنید . حتماً در مواقعى، تصمیم گرفته اید مدرسه ى کودك خود را تغییر دهید تا از تأثیرات سوء رفتار خشن و سختگیرانه ناظم او پیشگیرى کنید، یا محله ى خود را عوض کرده اید تا فرزند شما از فرهنگ حاکم بر آن محله تأثیر نگیرد. حتماً از اینکه نوجوان شما تا پاسى از نیمه شب پاى کامپیوتر چت مى کند نگران شده اید و … تمام این مسائل، تأثیر جامعه و محیط پیرامون را بر رفتار کودك نشان مى دهند. مسلماً کودکان و نوجوانان از رسانه ها (تلویزیون، ماهواره، اینترنت، مجله، کتاب و…)، دوستان، محیط مدرسه، معلمان، شخصیتهاى هنرى، ورزشى و… جامعه الگوبردارى مى کنند و تحت تأثیر قرار مى گیرند . اگر کودکى علائم اضطراب و وسواس داشته باشد و در مدرسه اى درس بخواند که ناظم و معلمى بسیار سختگیر و انعطاف ناپذیر و دانش آموزانى قلدر و زورگو داشته باشد، مطمئناً صفات سرشتى این کودك تشدید مى شود . یا اگر کودکى بی شفعال، معلمى کم حوصله، کج خلق و سختگیر داشته باشد، علاقه ى او به درس و رفتن به مدرسه کاهش مى یابد . مى توان تصور کرد که جامعه ى پیرامون ما چه تأثیرات عظیمى بر رفتار کودك مى گذارد. قصد ناامید کردن شما را ندارم و به قول شاعر: عیب مى جمله چو گفتى، هنرش نیز بگو . مسلماً بسیارى از ما از شخصیت مثبت معلم خود الگوبردارى کرده ایم، در جامعه ى پیرامون ما کسانى بوده اند که ما را در مواقع بحرانى راهنمایى کرده اند، و یا ما را در شکلگیرى شخصیت و رسیدن به هویتى مستقل یارى داده اند. پس جامعه ى مطلوب مى تواند تأثیرات مثبتى بر رفتار کودك داشته باشد . اکنون نمونه اى واقعى ذکر مى شود تا به تأثیر محیط جامعه (در اینجا خانه و مدرسه و معلم) بر رفتار کودك و تطابق بهتر او با استرس آگاه شوید : «پس از تولد فرزند دومم، دختر هفت ساله ام، نیکى، دچار استرس و ناراحتى شد، به طورى که نگران از دست دادن توجه و علاقه ى والدینش بود. او به ما اعتراض مى کرد که شما همه ى وقت خود را صرف توجه به فرزند دوم کرده اید و دیگر مرا مثل قبل دوست ندارید . ناامید شده بودم و نمى دانستم که چه کنم. پس، موضوع را با معلم او مطرح کردم. مدرسه تصمیم گرفت به ما و نیکى کمك کند . اولیاى مدرسه به مناسبت تولد خواهر نیکى جشنى ترتیب دادند . در آن جشن، نیکى ملکه اى شده بود که با پیراهن تورى سپید روى صندلى زیبایى نشسته بود. خواهر کوچکش را نیز در آغوش گرفته بود . دانش آموزان کلاس یك به یك با هدیه اى نزد نیکى مى رفتند و تولد خواهرش را به وى تبریك مى گفتند.

نمایش احساس غرور نیکى در آن جشن بسیار دیدنى بود. نیکى از اینکه تولد خواهر کوچکش را به او تبریك مى گفتند و خواهش مى کردند تا او اجازه دهد که خواهرش را ناز کنند، به خود مى بالید.

نویسنده : دکتر فریبا عربگل،فوق تخصص روان پزشکی کودك و نوجوان و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

منبع: کتاب فرزند پروری . تألیف دکتر فریبا عربگل. انتشارات قطره