مشکل را مشکل تر نکنیم

توصیه ها و هشدارهای گلفر حسینی درباره مشکلات فرزندان پس از طلاق والدین

• محبوبه ریاستی

خانواده یکی از مهم ترین و اصلی ترین نظام هایی است که اغلب انسان ها از ابتدای زندگی، آن را تجربه می کنند، اما گاهی مشکلاتی پیش می آید که باعث از هم گسستگی اعضای خانواده می شود، مثلا پس از جدایی والدین بچه ها نیز مجبورند یکی از والدینشان را انتخاب کنند یا این که خواهر و برادرها از هم جدا شوند. در مورد این مسائل و راه های برخورد با آنها با گلفر حسینی، روان شناس، گفت و گو کرده ایم.

سلامت: چه تعریفی از خانواده دارید و فکر می کنید جدایی والدین چه مشکلاتی برای بچه ها ایجاد می کند؟

خانواده اولین نظام اجتماعی است که افراد از طریق ازدواج، تولد یا فرزندخواندگی عضو آن می شوند و ویژگی مهم آن تعویض ناپذیری اعضای خانواده است.

ممکن است پدر یا مادر خانواده در اثر طلاق یا فوت کردن در خانه حضور نداشته باشند و مادر یا پدر با فرد دیگری ازدواج کنند و ممکن است فرد جدید بتواند نقش والد غایب را ایفا کند، ولی از لحاظ جایگاه روانی نمی تواند جای والد غایب را پر کند. همچنین اگر بچه ها از لحاظ فیزیکی کیلومترها از هم دور باشند، از لحاظ روانی باز هم تحت تاثیر همدیگر قرار دارند. والدین نقش اساسی در رشد روانی- اجتماعی فرزندان خود بازی می کنند و الگوی رفتاری مهم آنها هستند. اولین بازخورد روانی که در زندگی کودکان طلاق مشاهده می شود، شکل گیری تعارض وفاداری در کودکان است. کودکان به هر دو والد خود به یک اندازه نیاز دارند و عشق می ورزند. در این بین وقتی مجبور به ترک یکی از والدین خود می شوند، نسبت به والد مقابل دچار احساس سردرگمی در ابراز علاقه می شوند. هر چند آنها از صمیم قلب پدر و مادر را دوست دارند، گاهی برای سرکوب عشق خود نسبت به یکی از والدین احساس اجبار می کنند و گاهی نسبت به هر دو والد احساس خشم دارند و این تعارض در احساسات برای کودکان آسیب زا است. در این بین اتفاق طلاق برای خانواده های با بیش از یک فرزند تبعات متفاوتی دارد. گاهی فرزندان علاوه بر تجربه جدایی از یکی از والدین خود، تجربه جدایی از خواهر یا برادر خود را هم احساس می کنند که سبب می شود دچار مشکلات بیشتری در این راستا شوند.

سلامت: استرس تا چه حد روان بچه ها را به هم می ریزد؟

تنش هایی که فرزندان بعد از طلاق تجربه می کنند، با توجه به سنی که دارند بر رشد روانی و اجتماعی آنها تاثیرات زیادی می گذارد. در کل، پدیده طلاق برای تمامی اعضای خانواده   استرس آور است و بیشترین تاثیر آن در رفتار فرزندان مشاهده می شود. همان طورکه گفته شد، بر اساس جنسیت فرزندان و سنشان هنگام متارکه والدین، تغییرات رفتاری متفاوتی پیش بینی می شود.

مثلا بر اساس جنسیت تفاوت های رفتاری به صورت زیر پیش بینی می شود:

دختران: در دختران بیشتر پدیده انزواگزینی و خمودگی را مشاهده می کنیم که می تواند منجر به افسردگی شود.

پسران: در پسرها بیشتر رفتارهای پرخاشگرانه و ناسازگاری مشاهده می شود. بر اساس گروه سنی متفاوت هم این مشکلات مورد انتظار است:

1 تا 3 سالگی

• بازگشت به سنین پایین تر از لحاظ رفتاری
• اختلال خواب و تحریک پذیری
• آسیب پذیری در روند رشدی

3 تا 6 سالگی

• کابوس شبانه
• بی اعتمادی
• عدم شکل گیری استقلال شخصی
• احساس خلاء عاطفی

6 تا 12 سالگی

• احساس غم و دلتنگی
• احساس گناه
• احساس عدم کفایت

12 سال به بالا

• افسردگی
• عصیانگری و لجبازی
• پرخاشگری
• اختلال در شکل گیری هویت فردی

سلامت: چه راهکارهایی برای کاهش عوارض روانی در کودکان طلاق وجود دارد؟

والدین برای زندگی بعد از طلاق باید مهارت های لازم را آموزش ببینند تا با رعایت نکاتی بتوانند رنج کودکان را کاهش دهند. اولین نکته ای که والدین باید به آن توجه کنند این است که بعد از جدایی برنامه ریزی آنها برای کودکان یکسان و هماهنگ باشد. نکته دوم پرهیز از سوال کردن از کودک در رابطه با والد مقابل است.

سومین و مهم ترین نکته بدگویی نکردن پشت سر والد غایب است. پدر و مادر همواره باید سعی در تصویرسازی ذهنی مناسب از شخصیت همسر سابق خود در ذهن کودک داشته باشند و بدون زیر سوال بردن شخصیت طرف مقابلشان، برای کودک توضیح بدهند که علت طلاق عدم تفاهم آنها (والدین) بوده است و جایگاه والد مقابل را در ذهن کودک خراب نکنند. در نهایت این اطمینان را به کودکان بدهند که آنها هیچ نقش یا تقصیری در این مساله (طلاق) نداشته اند تا احساس گناه در ذهن کودکان شکل نگیرد. بعد از جدایی، کودکان را پستچی قرار ندهید و از او نخواهید اخبار خانه والد دیگر را برای شما بیاورد. چنین رفتاری مصداق دقیق کودک آزاری است و به فرزندتان آسیب زیادی می زند. وقتی کودکتان را ابزار جاسوسی قرار می دهید، احساس گناه در او ایجاد می کنید و این احساس در آینده می تواند به افسردگی و اضطراب تبدیل شود. اگر بعد از جدایی خواستید مواردی را به همسر سابقتان بگوید، خودتان این کار انجام دهید یا یک واسطه بزرگسال را برای انتقال پیام در نظر بگیرید. در خانواده هایی که بیش از یک فرزند دارند، هر کدام از فرزندان با توجه به توضیحات قبلی بر حسب   تفاوت های جنسیتی و سنی ممکن است به شکل های متفاوتی با موضوع برخورد کند و طرز مواجهه هر کدام از فرزندان می تواند روی دیگری تاثیرگذار باشد.

سلامت: پس به این سوال که آیا بهتر است کودکان هنگام متارکه والدین با هم نزدیک بمانند یا تقسیم شوند، یک پاسخ عمومی نمی توان داد؟

هر چند واضح است که اگر کودکان کنار هم باشند ، رنج جدایی والدین را با هم بهتر تحمل     می کنند و اگر از هم جدا شوند، رنج مضاعف جدایی از خواهر یا برادر خود را هم باید متحمل شوند، اما در مواقعی کودکان در این بحران ممکن است پاسخ های رفتاری نامناسبی مانند پرخاشگری شدید داشته باشند یا احساس خصومت نسبت به خواهر یا برادر خود داشته باشند، به دلیل این که آنها را در جدایی والدین مقصر تصور می کنند. البته دیده شده بچه ها در مواقعی هم با یکدیگر تلاش می کنند تا شرایط را به حالت قبل برگردانند و تلاش آنها به آشتی دادن والدین منجر می شود.

بنابراین با علم به این مصادیق تصمیم گیری برای جدا کردن یا جدا نکردن فرزندان از هم بعد از طلاق مداخله تخصصی و بررسی خاص همان خانواده را می طلبد که در نهایت هدف به حداقل رساندن آسیب به فرزندان است. در نهایت امیدواریم با آموزش به جوانان و امکان بهره مندی آنها از مشاوره پیش از ازدواج و آموزش مهارت های فردی و اجتماعی به افراد، بتوان گام هایی برای پیشگیری از پدیده شوم طلاق برداشت.

سلامت: آیا پرسیدن نظر بچه ها خوب است یا نه؟

در مواقعی که والدین مجبور هستند فرزندان را بین خود تقسیم کنند، توجه به این نکته ضروری است که علت این موضوع را با فرزندان در میان بگذارند. ممکن است علت حقوقی باشد یا این که ناتوانی پدر یا مادر برای نگهداری از همه فرزندان باعث این انتخاب شده باشد. به هر حال علت باید یه صورت شفاف و قابل فهم برای فرزندان توضیح داده شود. همچنین والدین باید به آنها این اطمینان را بدهند که همه فرزندان را به یک اندازه دوست دارند و این جدا کردن فرزندان فقط حالت اجبار دارد و ربطی به برتری هیچ کدام از آنها ندارد و خیال فرزندان باید از ملاقات خواهر یا برادران با همدیگر راحت باشد. قابل ذکر است همسران محترم بعد از ازدواج و قبل از تصمیم گیری برای بچه دار شدن باید کاملا ارزیابی کنند که آیا با هم تفاهم دارند یا نه و هرگز برای بهتر شدن اوضاع نابسامان زندگی مشترکشان از گزینه فرزنددارشدن استفاده نکنند و در قبال فردی که قرار است متولد شود، احساس مسئولیت بیشتری داشته باشند.